Það er fastur og dýr punktur í íslenskri stjórnun að fresta vandanum þar til hann verður að neyðarástandi. Skortur á framtíðarsýn veldur því að við byggjum nánast undantekningarlaust of lítið og of seint. Hólmsheiði er tiltölulega nýtt fangelsi, en það er þegar yfirfullt og sprungið. Þegar nýtt tekur við af því eldra hér á landi er það strax orðið úrelt, vegna þess að ákvarðanir eru teknar til skamms tíma í senn í stað þess að skipuleggja og tryggja innviði landsins til næstu tveggja eða þriggja áratuga. Vandinn liggur ekki síst í því að það skortir að stjórnmálamenn hafi raunverulega reynslu af þeim málaflokkum sem þeir taka að sér, eða hafi sér við hlið fólk sem hefur unnið innan kerfisins á sem víðtækustum fleti. Þótt sýn ráðherra geti verið skýr, þá étur báknið og kerfið sjálft oft upp áherslur stjórnmálamannsins. Það er því ekki bara við pólitíkina eina að sakast, kerfið sjálft þarfnast algjörrar endurskoðunar og nýrrar forgangsröðunar. Sem lögmaður sé ég dæmin um þetta daglega. Íslenska fangelsiskerfið er í molum og það blasir við öllum sem til þekkja. Auðvitað eru fleiri innviðir sem eiga undir högg að sækja, en staðreyndin er sú að við höfum í of langan tíma vanrækt fangelsismálin og falið okkur á bak við innantóma kröfu um hagræðingu. Hagræðing í þessu kerfi eins og staðan er í dag mun aðeins skila okkur fleiri og stærri vandamálum inn í framtíðina. Litla-Hraun, sem upphaflega var stofnað árið 1929, er ekki boðlegt nokkrum manni lengur. Húsnæðið er í niðurníðslu og hreinlega heilsuspillandi vegna myglu og slæms loftbúnaðar fyrir alla þá karlfanga sem þar dvelja og þá starfsmenn sem þar vinna. Aðstaða fyrir heimsóknir er léleg og ófullnægjandi, og aðbúnaður bæði fanga og fangavarða er með öllu óviðunandi. Öryggismál kerfisins eru í reynd í lamasessi. Þótt reynt sé að draga dul á það opinberlega, vitum við sem mætum í fangelsin að þau eru undirmönnuð, skortir nútíma tækni og þau standa frammi fyrir vaxandi hörku og ofbeldi innan veggjanna. Alvarlegasta dæmið um þessa vanrækslu lýtur þó að heilbrigðis- og sálfræðiþjónustu. Ríkisendurskoðun hefur í stjórnsýsluúttekt sinni gert alvarlegar athugasemdir við þetta fyrirkomulag. Staðreyndin er sú að hjá Fangelsismálastofnun starfa aðeins fjórir sálfræðingar í samtals þremur stöðugildum fyrir öll fangelsi landsins. Það sjá allir að þrjú stöðugildi geta með engu móti sinnt raunverulegri meðferðarvinnu fyrir mörg hundruð fanga á ári. Sálgæsla og geðheilbrigðisþjónusta, sem ætti að vera í algjörum forgangi við að hjálpa mönnum að byggja upp nýtt líf, er nánast fjarverandi. Sú þjónusta sem fangar fá í dag er því miður of oft fólgin í því að lyfja einstaklinga niður frekar en að veita þeim almennilega sálfræðilega viðtalsmeðferð. Þetta er ekki bara ómannúðlegt, þetta er stjórnunarleg hneisa. Markmiðið með fangelsisvist samkvæmt lögum á að vera skýrt; að veita þeim sem þess óska tækifæri og tól til ábyrgðar og farsællar endurkomu út í samfélagið. Mönnum hættir til að falla aftur í sama afbrotamynstrið þegar þeir þekkja ekkert annað. Þetta á sérstaklega við um unga gerendur sem við sjáum í auknum mæli í skipulagðri brotastarfsemi og ofbeldisverkum í dag. Ef kerfið vinnur ekki gegn þessu á meðan á afplánun stendur, fáum við þessa einstaklinga beint aftur út í samfélagið án betrunar. Lausnin felst ekki í innantómum loforðum um þyngri dóma. Hún felst í því að þora að byggja upp kerfi sem tekur við þeim sem brjóta af sér með það markmið að endurreisa þessa einstaklinga þannig að þeir sjái sjálfir hag í því að vinna sig upp úr þeim vítahring sem þeir eru fastir í. Stjórnvöld hafa of lengi látið þennan málaflokk mæta afgangi. Ef ekkert verður gert strax innan næstu fimm ára eigum við eftir að sjá mjög flókin, dýr og erfið úrlausnarefni í samfélaginu sem tengjast þessu beint. Við þurfum ekki fleiri tímabundna plástra. Við þurfum ákveðni og alvöru forystu sem byggir á raunverulegri reynslu og þorir að hanna kerfin okkar til framtíðar. Sævar Þór Jónsson, hæstaréttarlögmaður.
Það er fastur og dýr punktur í íslenskri stjórnun að fresta vandanum þar til hann verður að neyðarástandi. Skortur á framtíðarsýn veldur því að við byggjum nánast undantekningarlaust of lítið og of seint. Hólmsheiði er tiltölulega nýtt fangelsi, en það er þegar yfirfullt og sprungið. Þegar nýtt tekur við af því eldra hér á landi er það strax orðið úrelt, vegna þess að ákvarðanir eru teknar til skamms tíma í senn í stað þess að skipuleggja og tryggja innviði landsins til næstu tveggja eða þriggja áratuga. Vandinn liggur ekki síst í því að það skortir að stjórnmálamenn hafi raunverulega reynslu af þeim málaflokkum sem þeir taka að sér, eða hafi sér við hlið fólk sem hefur unnið innan kerfisins á sem víðtækustum fleti. Þótt sýn ráðherra geti verið skýr, þá étur báknið og kerfið sjálft oft upp áherslur stjórnmálamannsins. Það er því ekki bara við pólitíkina eina að sakast, kerfið sjálft þarfnast algjörrar endurskoðunar og nýrrar forgangsröðunar. Sem lögmaður sé ég dæmin um þetta daglega. Íslenska fangelsiskerfið er í molum og það blasir við öllum sem til þekkja. Auðvitað eru fleiri innviðir sem eiga undir högg að sækja, en staðreyndin er sú að við höfum í of langan tíma vanrækt fangelsismálin og falið okkur á bak við innantóma kröfu um hagræðingu. Hagræðing í þessu kerfi eins og staðan er í dag mun aðeins skila okkur fleiri og stærri vandamálum inn í framtíðina. Litla-Hraun, sem upphaflega var stofnað árið 1929, er ekki boðlegt nokkrum manni lengur. Húsnæðið er í niðurníðslu og hreinlega heilsuspillandi vegna myglu og slæms loftbúnaðar fyrir alla þá karlfanga sem þar dvelja og þá starfsmenn sem þar vinna. Aðstaða fyrir heimsóknir er léleg og ófullnægjandi, og aðbúnaður bæði fanga og fangavarða er með öllu óviðunandi. Öryggismál kerfisins eru í reynd í lamasessi. Þótt reynt sé að draga dul á það opinberlega, vitum við sem mætum í fangelsin að þau eru undirmönnuð, skortir nútíma tækni og þau standa frammi fyrir vaxandi hörku og ofbeldi innan veggjanna. Alvarlegasta dæmið um þessa vanrækslu lýtur þó að heilbrigðis- og sálfræðiþjónustu. Ríkisendurskoðun hefur í stjórnsýsluúttekt sinni gert alvarlegar athugasemdir við þetta fyrirkomulag. Staðreyndin er sú að hjá Fangelsismálastofnun starfa aðeins fjórir sálfræðingar í samtals þremur stöðugildum fyrir öll fangelsi landsins. Það sjá allir að þrjú stöðugildi geta með engu móti sinnt raunverulegri meðferðarvinnu fyrir mörg hundruð fanga á ári. Sálgæsla og geðheilbrigðisþjónusta, sem ætti að vera í algjörum forgangi við að hjálpa mönnum að byggja upp nýtt líf, er nánast fjarverandi. Sú þjónusta sem fangar fá í dag er því miður of oft fólgin í því að lyfja einstaklinga niður frekar en að veita þeim almennilega sálfræðilega viðtalsmeðferð. Þetta er ekki bara ómannúðlegt, þetta er stjórnunarleg hneisa. Markmiðið með fangelsisvist samkvæmt lögum á að vera skýrt; að veita þeim sem þess óska tækifæri og tól til ábyrgðar og farsællar endurkomu út í samfélagið. Mönnum hættir til að falla aftur í sama afbrotamynstrið þegar þeir þekkja ekkert annað. Þetta á sérstaklega við um unga gerendur sem við sjáum í auknum mæli í skipulagðri brotastarfsemi og ofbeldisverkum í dag. Ef kerfið vinnur ekki gegn þessu á meðan á afplánun stendur, fáum við þessa einstaklinga beint aftur út í samfélagið án betrunar. Lausnin felst ekki í innantómum loforðum um þyngri dóma. Hún felst í því að þora að byggja upp kerfi sem tekur við þeim sem brjóta af sér með það markmið að endurreisa þessa einstaklinga þannig að þeir sjái sjálfir hag í því að vinna sig upp úr þeim vítahring sem þeir eru fastir í. Stjórnvöld hafa of lengi látið þennan málaflokk mæta afgangi. Ef ekkert verður gert strax innan næstu fimm ára eigum við eftir að sjá mjög flókin, dýr og erfið úrlausnarefni í samfélaginu sem tengjast þessu beint. Við þurfum ekki fleiri tímabundna plástra. Við þurfum ákveðni og alvöru forystu sem byggir á raunverulegri reynslu og þorir að hanna kerfin okkar til framtíðar. Sævar Þór Jónsson, hæstaréttarlögmaður.
Markmið laga um velferð dýra nr. 55/2013 er skýrt, að tryggja velferð dýra, að þau séu laus við vanlíðan og aðra þjáningu og að þau geti sýnt sitt eðlilega atferli eins og frekast er unnt. Þegar Matvælastofnun (MAST) grípur til þess íþyngjandi neyðarúrræðis að vörslusvipta búfénað vegna alvarlegrar vanhirðu á sveitabæjum, er það gert á grundvelli þessara lagalegu markmiða. Almenningur dregur jafnan þá ályktun að með aðgerðunum sé velferð dýranna tryggð til frambúðar. En þegar rýnt er í framkvæmdina vakna upp áleitnar spurningar um ferlið sem tekur við í kjölfarið. Í reynd sýnir sig að oft er farin sú leið, sem virðist næsta sjálfgefið skref í verkferlum stofnunarinnar, að senda vörslusviptan búfénað til slátrunar eða aflífunar fljótlega eftir að hann er fjarlægður af búinu. Þessi ráðstöfun á sér stað jafnvel þótt aðrir bændur í nágrenninu eða ábyrgir aðilar lýsi yfir skýrum vilja og hafi getu til að kaupa eða hýsa dýrin tímabundið. Við þetta vaknar sú spurning hvort sú dýravernd sem lögin kveða á um sé raunverulega virkjuð eða hvort framkvæmdin stýrist frekar af því að ljúka málum á sem einfaldastan hátt fyrir stjórnsýsluna. Lagaleg staða og ráðstöfunarheimildir Fyrir liggur að þegar MAST vörslusviptir búfé annað hvort á grundvelli 37. eða 38. gr. laga nr. 55/2013, verður stofnunin ekki eigandi dýranna. Hún fer aðeins með tímabundna vörslu og umráð á kostnað upphaflega eigandans. Lögin veita stofnuninni rúmar heimildir til að ráðstafa dýrunum, selja þau til lífs, bjóða þau upp eða láta aflífa þau. Í lögskýringargögnum kemur fram að stjórnvöldum sé ekki ætlað að halda búfé í vörslu sinni til lengri tíma vegna þess flækjustigs og kostnaðar sem fylgir því að hýsa og fóðra dýrin. Ákveðið úrræðaleysi og skortur á innviðum verður þannig oft til þess að slátrun vörslusviptra dýra verður fljótlegasta og hagkvæmasta lausnin frá sjónarhóli kerfisins. Hins vegar getum við ekki fallist á það að skilvirkni og þægindi stjórnsýslunnar eigi að ganga framar grundvallarreglum stjórnsýsluréttarins. Meðalhófsreglan og rannsóknarskylda stjórnvalda Meðalhófsreglan leggur ríkar skyldur á stjórnvöld þegar teknar eru íþyngjandi ákvarðanir. Þess skal gætt að lögmætu markmiði verði ekki náð með öðru og vægara móti og að ekki sé farið strangar í sakirnar en nauðsyn krefur. Að aflífa dýr verður að teljast afdrifaríkasta ráðstöfun sem völ er á. Í landbúnaði er iðulega fyrir hendi öflugt tengslanet og oftar en ekki eru bændur í næsta nágrenni sem hafa rými, fóður og þekkingu til að taka við dýrum til að koma í veg fyrir aflífun þeirra. Ef fyrir hendi er raunhæfur möguleiki að koma búfénu í varanlegt fóstur eða umsjá annarra hæfra bænda, án verulegra tafa eða kostnaðar fyrir ríkið, þá samrýmist það illa meðalhófsreglunni ef stjórnvöld velja samt sem áður að aflífa heilan bústofn. Hér reynir einnig beint á rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga. Stofnuninni ber skylda til að tryggja að mál sé nægjanlega upplýst áður en ákvörðun er tekin. Það felur í sér að kanna verður af fullri alvöru hvort vægari og mannúðlegri úrræði séu tiltæk áður en ákvörðun um slátrun er endanlega staðfest. Hér á landi finnast því miður dæmi um að slíkt hafi ekki verið gert; jafnvel þegar stofnuninni hefur verið bent á hæfa aðila til að taka við bústofni hefur þeim ábendingum verið hafnað án rökstuðnings. Framtíðarsýn og faglegri verkferlar Í nútíma löggjöf eru dýr viðurkennd sem skyni gæddar verur en ekki einungis sem dauðir hlutir eða framleiðslutæki. Ef framkvæmdin snýst fyrst og fremst um að leysa lagalegt og fjárhagslegt vandamál með tafarlausri aflífun, í stað þess að hafa velferð dýranna að leiðarljósi, þá hefur tilgangi laganna ekki verið náð. Stjórnvöldum ber að starfa eftir fyrirmælum og í anda þeirra laga sem þeim er falið að framfylgja. Ef skortur á formlegu kerfi veldur því að heilbrigðum dýrum er fórnað eftir vörslusviptingu, þarf að endurskoða reglugerðir og verkferla. Tryggja þarf gagnsærri ferla þar sem hæfum aðilum innan landbúnaðarins er gert kleift að stíga inn og bjóða fram lausnir á skipulegan hátt. Lokaorð Dýravernd í íslenskum landbúnaði á ekki að takmarkast við það að fjarlægja dýr úr óviðunandi aðstæðum, heldur verður hún að tryggja faglega og mannúðlega meðferð þeirra á næsta stigi ferilsins. Meðan vörslusviptingu á búum lýkur eins oft og raun ber vitni með slátrun bústofnsins, án þess að vægari úrræði séu raunverulega rannsökuð, verður að telja að framkvæmdina skorti þá mannúð sem löggjafinn stefndi að með lögum um velferð dýra. Matvælastofnun þarf að endurskoða verkferla sína við vörslusviptingu í landbúnaði. Stjórnvöld verða að tryggja að lögum um velferð dýra sé framfylgt með meðalhóf og rannsóknarskyldu að leiðarljósi, þar sem lokatakmarkið er raunveruleg björgun dýranna en ekki einfaldasta lausnin fyrir stjórnsýsluna.
