Hjúskapur á Íslandi grundvallast á ákvæðum hjúskaparlaga nr. 31/1993, sem setja skýran lagaramma um réttindi og skyldur hjóna, bæði meðan hjúskapur varir og við skilnað. Löggjöfin leggur áherslu á efnahagslegt sjálfstæði hjóna í fjármálum, sem felur í sér ákveðið forræði yfir eigin eignum og ábyrgð á eigin skuldum. Á undanförnum áratugum hefur skilnaðartíðni aukist, en samkvæmt Hagstofu Íslands lýkur um 40% hjónabanda með lögskilnaði. Þessi tölfræði dregur fram mikilvægi þess að reglur um skiptingu eigna og skulda séu skýrar og skiljanlegar fyrir fólk. Meginreglan við fjárskipti er hin svokallaða helmingaskiptaregla, sem í grunninn felur í sér jafna skiptingu hjúskapareigna milli hjóna. Í framkvæmd kemur þó oft upp ágreiningur um beitingu reglunnar sem rekja má til misskilnings. Þrátt fyrir að skráning eigna og skulda sé grundvallaratriði við mat á hlutdeild hjóna samkvæmt helmingaskiptareglu, er oft ranglega talið að hún skipti ekki máli. Þessi lögvilla kemur fólki oft í opna skjöldu þegar hjón standa frammi fyrir uppgjöri vegna skilnaðar. Meginreglur um eignarhald og skuldaábyrgð Í 4. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 er almennt fjallað um forræði eigna og skuldaábyrgð. Samkvæmt ákvæðinu ræður hvort hjóna um sig yfir eigin eignum og ber ábyrgð á eigin skuldum. Þessar meginreglur, sem einnig eru áréttaðar í 58. og 67. gr. hjúskaparlaga, undirstrika fyrrnefndan kjarna laganna um efnahagslegt sjálfstæði hjóna. Eignir hjóna teljast til hjúskapareigna, nema annað sé ákveðið í kaupmála eða leiði af öðrum heimildum, sbr. 54. gr. hjúskaparlaga. Þetta felur nánar tiltekið í sér að verðmæti sem maki á við stofnun hjúskapar, eða eignast síðar, verður hjúskapareign hans, en ekki sameiginleg eign beggja hjóna. Hjón öðlast því ekki beinan eignarrétt yfir eignum hvors annars, heldur stofnast gagnkvæmur kröfuréttur við fjárslit þegar helmingaskiptareglan kemur til framkvæmda. Af þessum sökum er mikilvægt að hjón hafi skýra yfirsýn yfir fjárhagsstöðu sína, enda geta meginreglur þessar skipt sköpum við uppgjör. Framkvæmd helmingaskiptareglunnar Við fjárskipti hjóna er öllum hjúskapareignum skipt að teknu tilliti til skulda sem dragast frá eignum. Meginregluna um helmingaskipti er að finna í 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993, sem kveður á um að hvor maki um sig eigi „tilkall til helmings úr skírri hjúskapareign hins nema annað leiði af ákvæðum laga.” Markmið reglunnar er að tryggja sanngjarna hlutdeild hjóna í þeim verðmætum sem myndast hafa í hjónabandinu og stuðla þannig að jafnri stöðu þeirra við skilnað. Algengur misskilningur er að helmingaskiptareglan feli í sér einfalda samlagningu allra hjúskapareigna og jafna skiptingu á því sem eftir stendur, eftir að skuldir hafa verið dregnar frá. Rétt framkvæmd felur hins vegar í sér að fyrst er afmarkað hvaða eignir teljast hjúskapareignir og hvoru hjóna þær tilheyra. Með sama hætti ber að afmarka skuldir hvors maka í samræmi við meginregluna um sjálfstæða skuldaábyrgð. Skuldir eru síðan dregnar frá eignum hvors um sig til að fá út hreina hjúskapareign beggja hjóna, eins og mælt er fyrir um í 100. gr. hjúskaparlaga. Helmingaskiptareglan felur svo í sér að hvor maki á kröfu um helming af þessari hreinu eign hins. Áhrif eignastöðu hjóna Þótt reglan um helmingaskipti bendi til þess að eignum sé skipt jafnt, tryggir hún ekki alltaf jafnræði í raun. Ef maki hefur neikvæða eignastöðu, þ.e. skuldir hans eru umfram eignir, grípur hinn makinn í tómt þar sem engin hrein hjúskapareign er til skiptanna. Á hinn bóginn, ef sá maki sem ekkert fær er sjálfur efnaður og býr yfir jákvæðri eignastöðu, á skuldsetti makinn rétt á helmingi af þeirri hreinu eign. Sem dæmi má nefna að hafi annar maki 100 milljónir króna í hreinni hjúskapareign en eignastaða hins er neikvæð, ber hinum eignameiri að greiða 50 milljónir króna samkvæmt helmingaskiptareglunni, án þess að fá nokkuð í staðinn. Þannig blasir við að beiting reglunnar getur í einstaka tilvikum leitt til ósanngjarnrar niðurstöðu, sér í lagi ef hjúskapur hefur staðið stutt og verulegur munur er á eignastöðu og framlögum aðila til eignamyndunar. Í slíkum tilvikum er heimilt að víkja frá umræddri meginreglu, en frumforsenda þess er að hún leiði til bersýnilega ósanngjarnra málaloka í skilningi 104. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Þessi undantekningarheimild er túlkuð þröngt í dómaframkvæmd, sem undirstrikar stöðu helmingaskiptareglunnar sem grundvallarreglu. Niðurlag Í ljósi alls framangreinds er ljóst að formleg skráning eigna og skulda skiptir töluverðu máli í hjúskap. Helmingaskiptareglan byggir á tiltekinni aðferðafræði sem ekki má rugla saman við einfalda jöfnun allra hjúskapareigna. Þótt reglan sé rótgróin í norrænum hjúskaparrétti og byggist á sanngirnissjónarmiðum, getur hún í sumum tilfellum leitt til niðurstöðu sem telst afar ósanngjörn. Með 104. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 er þó heimilað að víkja frá reglunni að uppfylltum tilteknum lagaskilyrðum. Dómstólar hafa hins vegar beitt þessari heimild af varfærni og túlkað með þröngri lögskýringu. Af þeim sökum er brýnt að bæði hjónaefni og hjón hafi fulla yfirsýn yfir fjárhagsmálefni sín og skilji efni og framkvæmd helmingaskiptareglunnar, komi til skilnaðar.
Hjúskapur á Íslandi grundvallast á ákvæðum hjúskaparlaga nr. 31/1993, sem setja skýran lagaramma um réttindi og skyldur hjóna, bæði meðan hjúskapur varir og við skilnað. Löggjöfin leggur áherslu á efnahagslegt sjálfstæði hjóna í fjármálum, sem felur í sér ákveðið forræði yfir eigin eignum og ábyrgð á eigin skuldum. Á undanförnum áratugum hefur skilnaðartíðni aukist, en samkvæmt Hagstofu Íslands lýkur um 40% hjónabanda með lögskilnaði. Þessi tölfræði dregur fram mikilvægi þess að reglur um skiptingu eigna og skulda séu skýrar og skiljanlegar fyrir fólk. Meginreglan við fjárskipti er hin svokallaða helmingaskiptaregla, sem í grunninn felur í sér jafna skiptingu hjúskapareigna milli hjóna. Í framkvæmd kemur þó oft upp ágreiningur um beitingu reglunnar sem rekja má til misskilnings. Þrátt fyrir að skráning eigna og skulda sé grundvallaratriði við mat á hlutdeild hjóna samkvæmt helmingaskiptareglu, er oft ranglega talið að hún skipti ekki máli. Þessi lögvilla kemur fólki oft í opna skjöldu þegar hjón standa frammi fyrir uppgjöri vegna skilnaðar. Meginreglur um eignarhald og skuldaábyrgð Í 4. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 er almennt fjallað um forræði eigna og skuldaábyrgð. Samkvæmt ákvæðinu ræður hvort hjóna um sig yfir eigin eignum og ber ábyrgð á eigin skuldum. Þessar meginreglur, sem einnig eru áréttaðar í 58. og 67. gr. hjúskaparlaga, undirstrika fyrrnefndan kjarna laganna um efnahagslegt sjálfstæði hjóna. Eignir hjóna teljast til hjúskapareigna, nema annað sé ákveðið í kaupmála eða leiði af öðrum heimildum, sbr. 54. gr. hjúskaparlaga. Þetta felur nánar tiltekið í sér að verðmæti sem maki á við stofnun hjúskapar, eða eignast síðar, verður hjúskapareign hans, en ekki sameiginleg eign beggja hjóna. Hjón öðlast því ekki beinan eignarrétt yfir eignum hvors annars, heldur stofnast gagnkvæmur kröfuréttur við fjárslit þegar helmingaskiptareglan kemur til framkvæmda. Af þessum sökum er mikilvægt að hjón hafi skýra yfirsýn yfir fjárhagsstöðu sína, enda geta meginreglur þessar skipt sköpum við uppgjör. Framkvæmd helmingaskiptareglunnar Við fjárskipti hjóna er öllum hjúskapareignum skipt að teknu tilliti til skulda sem dragast frá eignum. Meginregluna um helmingaskipti er að finna í 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993, sem kveður á um að hvor maki um sig eigi „tilkall til helmings úr skírri hjúskapareign hins nema annað leiði af ákvæðum laga.” Markmið reglunnar er að tryggja sanngjarna hlutdeild hjóna í þeim verðmætum sem myndast hafa í hjónabandinu og stuðla þannig að jafnri stöðu þeirra við skilnað. Algengur misskilningur er að helmingaskiptareglan feli í sér einfalda samlagningu allra hjúskapareigna og jafna skiptingu á því sem eftir stendur, eftir að skuldir hafa verið dregnar frá. Rétt framkvæmd felur hins vegar í sér að fyrst er afmarkað hvaða eignir teljast hjúskapareignir og hvoru hjóna þær tilheyra. Með sama hætti ber að afmarka skuldir hvors maka í samræmi við meginregluna um sjálfstæða skuldaábyrgð. Skuldir eru síðan dregnar frá eignum hvors um sig til að fá út hreina hjúskapareign beggja hjóna, eins og mælt er fyrir um í 100. gr. hjúskaparlaga. Helmingaskiptareglan felur svo í sér að hvor maki á kröfu um helming af þessari hreinu eign hins. Áhrif eignastöðu hjóna Þótt reglan um helmingaskipti bendi til þess að eignum sé skipt jafnt, tryggir hún ekki alltaf jafnræði í raun. Ef maki hefur neikvæða eignastöðu, þ.e. skuldir hans eru umfram eignir, grípur hinn makinn í tómt þar sem engin hrein hjúskapareign er til skiptanna. Á hinn bóginn, ef sá maki sem ekkert fær er sjálfur efnaður og býr yfir jákvæðri eignastöðu, á skuldsetti makinn rétt á helmingi af þeirri hreinu eign. Sem dæmi má nefna að hafi annar maki 100 milljónir króna í hreinni hjúskapareign en eignastaða hins er neikvæð, ber hinum eignameiri að greiða 50 milljónir króna samkvæmt helmingaskiptareglunni, án þess að fá nokkuð í staðinn. Þannig blasir við að beiting reglunnar getur í einstaka tilvikum leitt til ósanngjarnrar niðurstöðu, sér í lagi ef hjúskapur hefur staðið stutt og verulegur munur er á eignastöðu og framlögum aðila til eignamyndunar. Í slíkum tilvikum er heimilt að víkja frá umræddri meginreglu, en frumforsenda þess er að hún leiði til bersýnilega ósanngjarnra málaloka í skilningi 104. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Þessi undantekningarheimild er túlkuð þröngt í dómaframkvæmd, sem undirstrikar stöðu helmingaskiptareglunnar sem grundvallarreglu. Niðurlag Í ljósi alls framangreinds er ljóst að formleg skráning eigna og skulda skiptir töluverðu máli í hjúskap. Helmingaskiptareglan byggir á tiltekinni aðferðafræði sem ekki má rugla saman við einfalda jöfnun allra hjúskapareigna. Þótt reglan sé rótgróin í norrænum hjúskaparrétti og byggist á sanngirnissjónarmiðum, getur hún í sumum tilfellum leitt til niðurstöðu sem telst afar ósanngjörn. Með 104. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 er þó heimilað að víkja frá reglunni að uppfylltum tilteknum lagaskilyrðum. Dómstólar hafa hins vegar beitt þessari heimild af varfærni og túlkað með þröngri lögskýringu. Af þeim sökum er brýnt að bæði hjónaefni og hjón hafi fulla yfirsýn yfir fjárhagsmálefni sín og skilji efni og framkvæmd helmingaskiptareglunnar, komi til skilnaðar.
Fyrningarreglur námslána og lagaskil nýrra laga Með lögfestingu laga nr. 60/2020 um Menntasjóð námsmanna, sem tóku gildi 26. júní 2020, var gerð grundvallarbreyting á réttarumhverfi námslána hér á landi. Lögin leystu af hólmi lög nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna og kynntu til sögunnar nýjar reglur, meðal annars um fyrningu krafna. Veigamestu breytinguna í því samhengi er að finna í 2. mgr. 26. gr. laganna, þar sem kröfur vegna námslána eru undanþegnar sérreglum 165. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sem fjalla um tveggja ára fyrningarfrest krafna. Sambærilegt ákvæði var ekki að finna í eldri lögum og er því um nýmæli að ræða. Framangreind breyting vekur upp spurningar um lagaskil og réttarstöðu einstaklinga sem stofnuðu til námslána í tíð eldri laga. Meginálitaefnið lýtur að því hvort heimilt sé að beita hinu nýja ákvæði á lánasamninga sem gerðir voru áður en lögin tóku gildi. Jafnframt vaknar sú spurning hvort slík beiting samrýmist grundvallarreglum íslensks réttar, svo sem banninu við afturvirkni íþyngjandi laga, og hvort hún gangi gegn réttmætum væntingum og standist jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Breytt réttarumhverfi Við skoðun á framangreindu álitaefni er mikilvægt að hafa í huga þá réttarbót sem felst í 165. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl., eins og lagagreininni var breytt með lögum nr. 142/2010. Samkvæmt ákvæðinu fellur krafa niður tveimur árum eftir lok gjaldþrotaskipta nema lánadrottinn höfði sérstakt dómsmál og fái fyrningarslit viðurkennd. Markmið löggjafans var að tryggja gjaldþrota einstaklingum í kjölfar efnahagshrunsins raunhæft tækifæri til að koma fjármálum sínum í rétt horf og voru almennar heimildir lánadrottna til að rjúfa fyrningu þrengdar verulega. Í kjölfar þessara breytinga höfðaði Lánasjóður íslenskra námsmanna (LÍN), forveri Menntasjóðs námsmanna, fjölda dómsmála gegn gjaldþrota einstaklingum í því skyni að fá fyrningarslit viðurkennd. Hæstiréttur komst hins vegar að þeirri niðurstöðu að LÍN hefði ekki sýnt fram á þau skilyrði sem nauðsynleg voru til að fá fyrningarslit viðurkennd. Í dómum réttarins nr. 731/2016, 730/2016 og 645/2016 var til dæmis tekið fram að LÍN hefði ekki sýnt fram á að aðstæður hans væru sérstakar í samanburði við aðra lánveitendur né að líkur væru á að fullnusta myndi fást á kröfum sjóðsins á nýjum fyrningartíma. Framangreind dómaframkvæmd gefur til kynna að einstaklingar sem tóku námslán samkvæmt eldri lögum hafi mátt gera ráð fyrir að fyrningarreglur gjaldþrotalaga ættu við skuldir þeirra ef til gjaldþrotaskipta kæmi. Lagabreyting og lagaskil Með fyrrgreindri 26. gr. laga um Menntasjóð námsmanna var þessu réttarástandi, sem hafði staðið óhaggað um árabil, breytt á svipstundu. Í ákvæðinu kemur fram að um fyrningarfrest kröfu vegna námslána fari eftir ákvæðum laga um fyrningu kröfuréttinda og að ákvæði laga um gjaldþrotaskipti um lengd fyrningarfrests og sérreglur þeirra um slit fyrningar gildi ekki um námslán. Felst í þessu að Menntasjóður námsmanna þarf ekki lengur að uppfylla skilyrði um sérstaka hagsmuni til að fá fyrningu slitið heldur gilda um það almennar reglur. Tilvísuð undanþága frá sérreglum gjaldþrotalaga hefur verið umdeild frá upphafi. Við þinglega meðferð frumvarpsins kom fram gagnrýni frá umsagnaraðilum og minnihluta allsherjar- og menntamálanefndar, sem taldi að ákvæðið bryti gegn meginreglu skuldaskilaréttar um jafnræði kröfuhafa og fæli í sér mismunun milli skuldara eftir tegund skulda. Tilgangur ákvæðisins virtist einkum sá að styrkja stöðu Menntasjóðsins í málsóknum gegn gjaldþrota einstaklingum. Jafnframt var bent á að vafi léki á því hvort heimilt væri að beita ákvæðinu afturvirkt, enda hefði það í eðli sínu íþyngjandi réttaráhrif og svipti lánþega réttindum eftir lögum um gjaldþrotaskipti. Bann við afturvirkni íþyngjandi laga Í íslenskum rétti hefur lengi verið viðurkennd sú meginregla að íþyngjandi lögum verði ekki beitt með afturvirkum hætti án skýrrar lagaheimildar. Undirstaða þeirrar reglu er einkum sú að einstaklingar geti treyst því að réttindi þeirra og skyldur mótist af þeim lögum sem gilda þegar ráðstafanir eru gerðar. Lánasamningar um námslán, líkt og aðrir gagnkvæmir samningar, mótast þannig af þeim lagaramma sem gildir við stofnun þeirra. Krafa á hendur lánþega sem tók lán samkvæmt eldri lögum er því vafalaust stofnuð á þeim lagagrundvelli. Af þessum ástæðum vaknar sú spurning hvort það samrýmist téðri bannreglu að beita nýja ákvæðinu afturvirkt á slík réttarsambönd og þar með svipta skuldara þeirri réttarvernd sem fólst í eldri reglum. Rétt er að geta þess að í lögum nr. 60/2020 er ekki að finna sérstakar lagaskilareglur sem kveða á um að ákvæðið umdeilda skuli einnig gilda um eldri kröfur.M Forsendur lagabreytingar Í athugasemdum við 26. gr. í frumvarpi til laga nr. 60/2020 kemur fram að kröfur vegna námslána séu annars eðlis en flestar peningakröfur, þar sem verðgildi menntunar verði ávallt eftir hjá lánþeganum þrátt fyrir hugsanlegt gjaldþrot. Rök þessi eru heldur veik að mati höfundar, einkum í ljósi þeirrar staðreyndar að stór hópur námsmanna lýkur aldrei námi sökum áfalla, veikinda eða annarra ófyrirséðra aðstæðna. Í slíkum tilvikum er varhugavert að ganga út frá því að umræddur ávinningur, sem almennt leiðir af menntun og hið umdeilda ákvæði grundvallast á, sé til staðar hjá öllum einstaklingum. Beiting þessarar íþyngjandi reglu gagnvart öllum námsmönnum, án tillits til þess hvort slíkur ávinningur sé í raun til staðar, skýtur skökku við og vekur upp áleitnar spurningar um forsendur reglunnar sem og samræmi hennar við jafnræðisjónarmið.e Niðurlag Í ljósi alls framangreinds má draga þá ályktun að réttarstaða þeirra sem tóku námslán samkvæmt eldri lögum sé að einhverju leyti óljós eftir setningu nýju laganna. Þegar horft er til reglunnar um bann við afturvirkni íþyngjandi laga, þeirra réttmætu væntinga sem lánþegar gátu haft á grundvelli fyrri dómaframkvæmdar, sem og þeirra álitaefna sem vakna um rökstuðning lagabreytingarinnar, hníga sterk rök að því að hið umdeilda ákvæði geti ekki gilt fortakslaust um alla lánþega eða eldri lánasamninga. Sú réttaróvissa sem þannig virðist hafa skapast, sem einnig birtist í gagnrýni við meðferð málsins á Alþingi, kallar á að æðsti dómstóll þjóðarinnar skeri endanlega úr um þetta álitaefni. Höfundur er löglærður fulltrúi hjá lögmannsstofunni Sævar Þór & Partners
