Það fór hrollur um marga landsmenn þegar fréttir bárust af því að hópur þjóðþekktra einstaklinga hefði lagt fram formlega beiðni til Þingvallanefndar um að fá að grafa upp jarðneskar leifar Jónasar Hallgrímssonar í þjóðargrafreitnum á Þingvöllum í þeim tilgangi að taka DNA-sýni úr beinunum, meðal annars til að skera úr um gamla þjóðsögu. Viðbrögð Þingvallanefndar voru hárrétt og sýna nauðsynlega virðingu fyrir lögum og reglum landsin. Nefndin benti á að hún geti ekki og megi ekki veita slíka heimild nema fyrir liggi skýr dómsúrskurður. Að ætla að raska grafarró eins ástsælasta skálds þjóðarinnar vegna dægurflugna eins og framleiðslu kvikmyndar er vægast sagt fáránleg hugmynd. Grafarró á að vera heilög, og henni verður ekki fórnað á altari forvitninnar. Áratuga reikistefna og danski bakarinn Hugmyndin um að beinin á Þingvöllum tilheyri mögulega einhverjum öðrum en listaskáldinu góða er þó ekki ný af nálinni. Þessi þjóðsaga hefur fylgt Íslendingum í áratugi. Allt hófst þetta sumarið 1946 þegar beinin voru grafin upp úr Assistentkirkjugarðinum í Kaupmannahöfn undir stjórn Matthíasar Þórðarsonar þjóðminjavarðar. Uppgreftrinum fylgdu miklar deilur og pólitísk hringavitleysa um hvar skáldið skyldi jarðsett. Fljótlega fóru af stað sögusagnir um innihald kistunnar. Halldór Laxness gerði þessar sögusagnir ódauðlegar á eftirminnilegan hátt í skáldsögu sinni Atómstöðinni árið 1947, þar sem látið var að því liggja að allt annað en leifar listaskáldsins góða leyndust í kistunni. Hafa menn bæði í gríni og alvöru gælt við þá kenningu að í stað Jónasar hvíli danskur bakari í þjóðargrafreitnum. Vísindalegur möguleiki en siðferðislegt glapræði Það er vissulega rétt að með nútíma aðferðum, eins og DNA-raðgreiningu, væri tæknilega hægt að skera úr um sannleikann. En hvar drögum við línuna? Á að opna grafir sögulegra persóna í hvert skipti sem einhverjum dettur í hug að framleiða heimildarmynd eða svala persónulegri forvitni? Grafreiturinn á Þingvöllum er helgur staður friðar og virðingar. Að ætla að mæta þangað með skóflur og tæki til að nálgast erfðaefni án þess að fyrir liggi ríkir almannahagsmunir eða dómsúrskurður líkt og kveðið er á um í íslenskum lögum gengur gegn öllu siðferði. Jónas Hallgrímsson gaf okkur nýja sýn á fegurð tungumálsins og nýja sýn á landið okkar og menningu þjóðarinnar. Það minnsta sem við getum gert til að launa honum er að leyfa honum að hvíla í friði í íslenskri moldu, án þess að vísindamenn og kvikmyndagerðarfólk séu að raska ró hans. Sumar leyndardómar eiga einfaldlega að fá að vera í friði. Höfundur: Sævar Þór Jónsson, hæstaréttarlögmaður.
Það fór hrollur um marga landsmenn þegar fréttir bárust af því að hópur þjóðþekktra einstaklinga hefði lagt fram formlega beiðni til Þingvallanefndar um að fá að grafa upp jarðneskar leifar Jónasar Hallgrímssonar í þjóðargrafreitnum á Þingvöllum í þeim tilgangi að taka DNA-sýni úr beinunum, meðal annars til að skera úr um gamla þjóðsögu. Viðbrögð Þingvallanefndar voru hárrétt og sýna nauðsynlega virðingu fyrir lögum og reglum landsin. Nefndin benti á að hún geti ekki og megi ekki veita slíka heimild nema fyrir liggi skýr dómsúrskurður. Að ætla að raska grafarró eins ástsælasta skálds þjóðarinnar vegna dægurflugna eins og framleiðslu kvikmyndar er vægast sagt fáránleg hugmynd. Grafarró á að vera heilög, og henni verður ekki fórnað á altari forvitninnar. Áratuga reikistefna og danski bakarinn Hugmyndin um að beinin á Þingvöllum tilheyri mögulega einhverjum öðrum en listaskáldinu góða er þó ekki ný af nálinni. Þessi þjóðsaga hefur fylgt Íslendingum í áratugi. Allt hófst þetta sumarið 1946 þegar beinin voru grafin upp úr Assistentkirkjugarðinum í Kaupmannahöfn undir stjórn Matthíasar Þórðarsonar þjóðminjavarðar. Uppgreftrinum fylgdu miklar deilur og pólitísk hringavitleysa um hvar skáldið skyldi jarðsett. Fljótlega fóru af stað sögusagnir um innihald kistunnar. Halldór Laxness gerði þessar sögusagnir ódauðlegar á eftirminnilegan hátt í skáldsögu sinni Atómstöðinni árið 1947, þar sem látið var að því liggja að allt annað en leifar listaskáldsins góða leyndust í kistunni. Hafa menn bæði í gríni og alvöru gælt við þá kenningu að í stað Jónasar hvíli danskur bakari í þjóðargrafreitnum. Vísindalegur möguleiki en siðferðislegt glapræði Það er vissulega rétt að með nútíma aðferðum, eins og DNA-raðgreiningu, væri tæknilega hægt að skera úr um sannleikann. En hvar drögum við línuna? Á að opna grafir sögulegra persóna í hvert skipti sem einhverjum dettur í hug að framleiða heimildarmynd eða svala persónulegri forvitni? Grafreiturinn á Þingvöllum er helgur staður friðar og virðingar. Að ætla að mæta þangað með skóflur og tæki til að nálgast erfðaefni án þess að fyrir liggi ríkir almannahagsmunir eða dómsúrskurður líkt og kveðið er á um í íslenskum lögum gengur gegn öllu siðferði. Jónas Hallgrímsson gaf okkur nýja sýn á fegurð tungumálsins og nýja sýn á landið okkar og menningu þjóðarinnar. Það minnsta sem við getum gert til að launa honum er að leyfa honum að hvíla í friði í íslenskri moldu, án þess að vísindamenn og kvikmyndagerðarfólk séu að raska ró hans. Sumar leyndardómar eiga einfaldlega að fá að vera í friði. Höfundur: Sævar Þór Jónsson, hæstaréttarlögmaður.
Við lifum á tímum þar sem mannkynið stendur frammi fyrir stærstu og hraðfleygustu tæknibyltingu sögunnar. Örar framfarir í gervigreind eru þegar farnar að gerbreyta vinnumörkuðum, efnahagskerfum, menntakerfum og sjálfum grunnstoðum samfélagsins. Þessi þróun er ekki framtíðarmúsík, hún er að gerast hér og nú. Hún krefst algjörrar endurhugsunar á því hvernig við skipuleggjum ríki, innviði, löggjöf og menntun til framtíðar. Samt sem áður virðist íslensk pólitík vera pikkföst í hjólförum fortíðarinnar. Á meðan heimurinn umbyltist í kringum okkur, eyðum við dýrmætum tíma, fjármunum og pólitískri orku í deilur sem hafa staðið nánast óbreyttar í áratugi. Mesta áhyggjuefnið í íslenskri stjórnmálaumræðu í dag er sú staðreynd að hún snýst enn að stórum hluta um aðildarviðræður við Evrópusambandið. Við rífumst endalaust um hvort það eigi að „kíkja í pakkann“, ganga til beinna aðildarviðræðna eða loka á þær endanlega. Þetta sýnir gríðarlega skammsýni, bæði í íslenskri samfélagsumræðu og í samhengi við heimspólitíkina. Á meðan stórveldi heimsins og alþjóðleg tæknifyrirtæki keppast við að ná yfirhöndinni í gervigreindartækni og móta leikreglur framtíðarinnar, sitjum við föst í gömlum skotgröfum. Evrópusambandið sjálft á í fullu fangi með að átta sig á eigin stöðu, samkeppnishæfni og flóknu reglugerðarverki gagnvart þessari nýju tækni, en hér heima ræðum við málin eins og heimurinn hafi ekkert breyst síðustu tuttugu árin. Sem lögmaður sé ég daglega hvernig tæknin er að breyta starfsháttum, úrlausn mála og lagaumhverfinu öllu. Gervigreindin mun stýra því hvernig ákvarðanir eru teknar, hvernig fyrirtæki starfa, hvernig upplýsingum er miðlað og hvernig réttindi borgaranna eru tryggð eða skert. Sú spurning hvort Ísland standi framarlega í þessari þróun eða verði aðeins óvirkur neytandi er miklu örlagaríkari fyrir sjálfstæði okkar og efnahagslega velsæld en gamlar pólitískar línur. Við þurfum stjórnmálamenn sem lyfta höfðinu upp úr dægurþrasinu, skilja þessa risavöxnu áskorun og þora að horfa fram á við. Við þurfum framtíðarsýn sem snýst um hvernig við undirbúum íslenskt samfélag undir tæknivædda framtíð. Það þarf að ræða nýsköpun af alvöru, endurskoðun menntakerfisins, siðfræði gervigreindar, persónuvernd og hvernig við verndum íslenska hagsmuni, tungumál og menningu í stafrænum heimi þar sem landamæri skipta sífellt minna máli. Í stað þess að ræða hvernig við getum nýtt tæknina til að auka framleiðni og bæta lífskjör á Íslandi, virðist pólitíkin haldin ákveðinni tregðu til að takast á við hið nýja. Það er dýrkeypt að láta gamlar pólitískar deilur skyggja á stærstu áskorun samtímans. Heimspólitíkin er að breytast og valdahlutföll hliðrast til vegna tæknilegra yfirburða, en ekki vegna þess hverjir sitja við samningaborð í Brussel. Ef við höldum áfram að horfa í baksýnisspegilinn í stað þess að horfa fram á veginn, munum við dragast aftur úr öðrum þróuðum þjóðum. Íslensk pólitík verður að vakna og átta sig á því hvar raunverulegu breytingarnar eru að eiga sér stað. Framtíðin er þegar mætt og hún ætlar ekki að bíða eftir því að við klárum að rífast um Evrópusambandið. Höfundur: Sævar Þór Jónsson, hæstaréttarlögmaður.
