Fyrningarreglur námslána og lagaskil nýrra laga Með lögfestingu laga nr. 60/2020 um Menntasjóð námsmanna, sem tóku gildi 26. júní 2020, var gerð grundvallarbreyting á réttarumhverfi námslána hér á landi. Lögin leystu af hólmi lög nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna og kynntu til sögunnar nýjar reglur, meðal annars um fyrningu krafna. Veigamestu breytinguna í því samhengi er að finna í 2. mgr. 26. gr. laganna, þar sem kröfur vegna námslána eru undanþegnar sérreglum 165. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sem fjalla um tveggja ára fyrningarfrest krafna. Sambærilegt ákvæði var ekki að finna í eldri lögum og er því um nýmæli að ræða. Framangreind breyting vekur upp spurningar um lagaskil og réttarstöðu einstaklinga sem stofnuðu til námslána í tíð eldri laga. Meginálitaefnið lýtur að því hvort heimilt sé að beita hinu nýja ákvæði á lánasamninga sem gerðir voru áður en lögin tóku gildi. Jafnframt vaknar sú spurning hvort slík beiting samrýmist grundvallarreglum íslensks réttar, svo sem banninu við afturvirkni íþyngjandi laga, og hvort hún gangi gegn réttmætum væntingum og standist jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Breytt réttarumhverfi Við skoðun á framangreindu álitaefni er mikilvægt að hafa í huga þá réttarbót sem felst í 165. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl., eins og lagagreininni var breytt með lögum nr. 142/2010. Samkvæmt ákvæðinu fellur krafa niður tveimur árum eftir lok gjaldþrotaskipta nema lánadrottinn höfði sérstakt dómsmál og fái fyrningarslit viðurkennd. Markmið löggjafans var að tryggja gjaldþrota einstaklingum í kjölfar efnahagshrunsins raunhæft tækifæri til að koma fjármálum sínum í rétt horf og voru almennar heimildir lánadrottna til að rjúfa fyrningu þrengdar verulega. Í kjölfar þessara breytinga höfðaði Lánasjóður íslenskra námsmanna (LÍN), forveri Menntasjóðs námsmanna, fjölda dómsmála gegn gjaldþrota einstaklingum í því skyni að fá fyrningarslit viðurkennd. Hæstiréttur komst hins vegar að þeirri niðurstöðu að LÍN hefði ekki sýnt fram á þau skilyrði sem nauðsynleg voru til að fá fyrningarslit viðurkennd. Í dómum réttarins nr. 731/2016, 730/2016 og 645/2016 var til dæmis tekið fram að LÍN hefði ekki sýnt fram á að aðstæður hans væru sérstakar í samanburði við aðra lánveitendur né að líkur væru á að fullnusta myndi fást á kröfum sjóðsins á nýjum fyrningartíma. Framangreind dómaframkvæmd gefur til kynna að einstaklingar sem tóku námslán samkvæmt eldri lögum hafi mátt gera ráð fyrir að fyrningarreglur gjaldþrotalaga ættu við skuldir þeirra ef til gjaldþrotaskipta kæmi. Lagabreyting og lagaskil Með fyrrgreindri 26. gr. laga um Menntasjóð námsmanna var þessu réttarástandi, sem hafði staðið óhaggað um árabil, breytt á svipstundu. Í ákvæðinu kemur fram að um fyrningarfrest kröfu vegna námslána fari eftir ákvæðum laga um fyrningu kröfuréttinda og að ákvæði laga um gjaldþrotaskipti um lengd fyrningarfrests og sérreglur þeirra um slit fyrningar gildi ekki um námslán. Felst í þessu að Menntasjóður námsmanna þarf ekki lengur að uppfylla skilyrði um sérstaka hagsmuni til að fá fyrningu slitið heldur gilda um það almennar reglur. Tilvísuð undanþága frá sérreglum gjaldþrotalaga hefur verið umdeild frá upphafi. Við þinglega meðferð frumvarpsins kom fram gagnrýni frá umsagnaraðilum og minnihluta allsherjar- og menntamálanefndar, sem taldi að ákvæðið bryti gegn meginreglu skuldaskilaréttar um jafnræði kröfuhafa og fæli í sér mismunun milli skuldara eftir tegund skulda. Tilgangur ákvæðisins virtist einkum sá að styrkja stöðu Menntasjóðsins í málsóknum gegn gjaldþrota einstaklingum. Jafnframt var bent á að vafi léki á því hvort heimilt væri að beita ákvæðinu afturvirkt, enda hefði það í eðli sínu íþyngjandi réttaráhrif og svipti lánþega réttindum eftir lögum um gjaldþrotaskipti. Bann við afturvirkni íþyngjandi laga Í íslenskum rétti hefur lengi verið viðurkennd sú meginregla að íþyngjandi lögum verði ekki beitt með afturvirkum hætti án skýrrar lagaheimildar. Undirstaða þeirrar reglu er einkum sú að einstaklingar geti treyst því að réttindi þeirra og skyldur mótist af þeim lögum sem gilda þegar ráðstafanir eru gerðar. Lánasamningar um námslán, líkt og aðrir gagnkvæmir samningar, mótast þannig af þeim lagaramma sem gildir við stofnun þeirra. Krafa á hendur lánþega sem tók lán samkvæmt eldri lögum er því vafalaust stofnuð á þeim lagagrundvelli. Af þessum ástæðum vaknar sú spurning hvort það samrýmist téðri bannreglu að beita nýja ákvæðinu afturvirkt á slík réttarsambönd og þar með svipta skuldara þeirri réttarvernd sem fólst í eldri reglum. Rétt er að geta þess að í lögum nr. 60/2020 er ekki að finna sérstakar lagaskilareglur sem kveða á um að ákvæðið umdeilda skuli einnig gilda um eldri kröfur.M Forsendur lagabreytingar Í athugasemdum við 26. gr. í frumvarpi til laga nr. 60/2020 kemur fram að kröfur vegna námslána séu annars eðlis en flestar peningakröfur, þar sem verðgildi menntunar verði ávallt eftir hjá lánþeganum þrátt fyrir hugsanlegt gjaldþrot. Rök þessi eru heldur veik að mati höfundar, einkum í ljósi þeirrar staðreyndar að stór hópur námsmanna lýkur aldrei námi sökum áfalla, veikinda eða annarra ófyrirséðra aðstæðna. Í slíkum tilvikum er varhugavert að ganga út frá því að umræddur ávinningur, sem almennt leiðir af menntun og hið umdeilda ákvæði grundvallast á, sé til staðar hjá öllum einstaklingum. Beiting þessarar íþyngjandi reglu gagnvart öllum námsmönnum, án tillits til þess hvort slíkur ávinningur sé í raun til staðar, skýtur skökku við og vekur upp áleitnar spurningar um forsendur reglunnar sem og samræmi hennar við jafnræðisjónarmið.e Niðurlag Í ljósi alls framangreinds má draga þá ályktun að réttarstaða þeirra sem tóku námslán samkvæmt eldri lögum sé að einhverju leyti óljós eftir setningu nýju laganna. Þegar horft er til reglunnar um bann við afturvirkni íþyngjandi laga, þeirra réttmætu væntinga sem lánþegar gátu haft á grundvelli fyrri dómaframkvæmdar, sem og þeirra álitaefna sem vakna um rökstuðning lagabreytingarinnar, hníga sterk rök að því að hið umdeilda ákvæði geti ekki gilt fortakslaust um alla lánþega eða eldri lánasamninga. Sú réttaróvissa sem þannig virðist hafa skapast, sem einnig birtist í gagnrýni við meðferð málsins á Alþingi, kallar á að æðsti dómstóll þjóðarinnar skeri endanlega úr um þetta álitaefni. Höfundur er löglærður fulltrúi hjá lögmannsstofunni Sævar Þór & Partners
Fyrningarreglur námslána og lagaskil nýrra laga Með lögfestingu laga nr. 60/2020 um Menntasjóð námsmanna, sem tóku gildi 26. júní 2020, var gerð grundvallarbreyting á réttarumhverfi námslána hér á landi. Lögin leystu af hólmi lög nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna og kynntu til sögunnar nýjar reglur, meðal annars um fyrningu krafna. Veigamestu breytinguna í því samhengi er að finna í 2. mgr. 26. gr. laganna, þar sem kröfur vegna námslána eru undanþegnar sérreglum 165. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sem fjalla um tveggja ára fyrningarfrest krafna. Sambærilegt ákvæði var ekki að finna í eldri lögum og er því um nýmæli að ræða. Framangreind breyting vekur upp spurningar um lagaskil og réttarstöðu einstaklinga sem stofnuðu til námslána í tíð eldri laga. Meginálitaefnið lýtur að því hvort heimilt sé að beita hinu nýja ákvæði á lánasamninga sem gerðir voru áður en lögin tóku gildi. Jafnframt vaknar sú spurning hvort slík beiting samrýmist grundvallarreglum íslensks réttar, svo sem banninu við afturvirkni íþyngjandi laga, og hvort hún gangi gegn réttmætum væntingum og standist jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Breytt réttarumhverfi Við skoðun á framangreindu álitaefni er mikilvægt að hafa í huga þá réttarbót sem felst í 165. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl., eins og lagagreininni var breytt með lögum nr. 142/2010. Samkvæmt ákvæðinu fellur krafa niður tveimur árum eftir lok gjaldþrotaskipta nema lánadrottinn höfði sérstakt dómsmál og fái fyrningarslit viðurkennd. Markmið löggjafans var að tryggja gjaldþrota einstaklingum í kjölfar efnahagshrunsins raunhæft tækifæri til að koma fjármálum sínum í rétt horf og voru almennar heimildir lánadrottna til að rjúfa fyrningu þrengdar verulega. Í kjölfar þessara breytinga höfðaði Lánasjóður íslenskra námsmanna (LÍN), forveri Menntasjóðs námsmanna, fjölda dómsmála gegn gjaldþrota einstaklingum í því skyni að fá fyrningarslit viðurkennd. Hæstiréttur komst hins vegar að þeirri niðurstöðu að LÍN hefði ekki sýnt fram á þau skilyrði sem nauðsynleg voru til að fá fyrningarslit viðurkennd. Í dómum réttarins nr. 731/2016, 730/2016 og 645/2016 var til dæmis tekið fram að LÍN hefði ekki sýnt fram á að aðstæður hans væru sérstakar í samanburði við aðra lánveitendur né að líkur væru á að fullnusta myndi fást á kröfum sjóðsins á nýjum fyrningartíma. Framangreind dómaframkvæmd gefur til kynna að einstaklingar sem tóku námslán samkvæmt eldri lögum hafi mátt gera ráð fyrir að fyrningarreglur gjaldþrotalaga ættu við skuldir þeirra ef til gjaldþrotaskipta kæmi. Lagabreyting og lagaskil Með fyrrgreindri 26. gr. laga um Menntasjóð námsmanna var þessu réttarástandi, sem hafði staðið óhaggað um árabil, breytt á svipstundu. Í ákvæðinu kemur fram að um fyrningarfrest kröfu vegna námslána fari eftir ákvæðum laga um fyrningu kröfuréttinda og að ákvæði laga um gjaldþrotaskipti um lengd fyrningarfrests og sérreglur þeirra um slit fyrningar gildi ekki um námslán. Felst í þessu að Menntasjóður námsmanna þarf ekki lengur að uppfylla skilyrði um sérstaka hagsmuni til að fá fyrningu slitið heldur gilda um það almennar reglur. Tilvísuð undanþága frá sérreglum gjaldþrotalaga hefur verið umdeild frá upphafi. Við þinglega meðferð frumvarpsins kom fram gagnrýni frá umsagnaraðilum og minnihluta allsherjar- og menntamálanefndar, sem taldi að ákvæðið bryti gegn meginreglu skuldaskilaréttar um jafnræði kröfuhafa og fæli í sér mismunun milli skuldara eftir tegund skulda. Tilgangur ákvæðisins virtist einkum sá að styrkja stöðu Menntasjóðsins í málsóknum gegn gjaldþrota einstaklingum. Jafnframt var bent á að vafi léki á því hvort heimilt væri að beita ákvæðinu afturvirkt, enda hefði það í eðli sínu íþyngjandi réttaráhrif og svipti lánþega réttindum eftir lögum um gjaldþrotaskipti. Bann við afturvirkni íþyngjandi laga Í íslenskum rétti hefur lengi verið viðurkennd sú meginregla að íþyngjandi lögum verði ekki beitt með afturvirkum hætti án skýrrar lagaheimildar. Undirstaða þeirrar reglu er einkum sú að einstaklingar geti treyst því að réttindi þeirra og skyldur mótist af þeim lögum sem gilda þegar ráðstafanir eru gerðar. Lánasamningar um námslán, líkt og aðrir gagnkvæmir samningar, mótast þannig af þeim lagaramma sem gildir við stofnun þeirra. Krafa á hendur lánþega sem tók lán samkvæmt eldri lögum er því vafalaust stofnuð á þeim lagagrundvelli. Af þessum ástæðum vaknar sú spurning hvort það samrýmist téðri bannreglu að beita nýja ákvæðinu afturvirkt á slík réttarsambönd og þar með svipta skuldara þeirri réttarvernd sem fólst í eldri reglum. Rétt er að geta þess að í lögum nr. 60/2020 er ekki að finna sérstakar lagaskilareglur sem kveða á um að ákvæðið umdeilda skuli einnig gilda um eldri kröfur.M Forsendur lagabreytingar Í athugasemdum við 26. gr. í frumvarpi til laga nr. 60/2020 kemur fram að kröfur vegna námslána séu annars eðlis en flestar peningakröfur, þar sem verðgildi menntunar verði ávallt eftir hjá lánþeganum þrátt fyrir hugsanlegt gjaldþrot. Rök þessi eru heldur veik að mati höfundar, einkum í ljósi þeirrar staðreyndar að stór hópur námsmanna lýkur aldrei námi sökum áfalla, veikinda eða annarra ófyrirséðra aðstæðna. Í slíkum tilvikum er varhugavert að ganga út frá því að umræddur ávinningur, sem almennt leiðir af menntun og hið umdeilda ákvæði grundvallast á, sé til staðar hjá öllum einstaklingum. Beiting þessarar íþyngjandi reglu gagnvart öllum námsmönnum, án tillits til þess hvort slíkur ávinningur sé í raun til staðar, skýtur skökku við og vekur upp áleitnar spurningar um forsendur reglunnar sem og samræmi hennar við jafnræðisjónarmið.e Niðurlag Í ljósi alls framangreinds má draga þá ályktun að réttarstaða þeirra sem tóku námslán samkvæmt eldri lögum sé að einhverju leyti óljós eftir setningu nýju laganna. Þegar horft er til reglunnar um bann við afturvirkni íþyngjandi laga, þeirra réttmætu væntinga sem lánþegar gátu haft á grundvelli fyrri dómaframkvæmdar, sem og þeirra álitaefna sem vakna um rökstuðning lagabreytingarinnar, hníga sterk rök að því að hið umdeilda ákvæði geti ekki gilt fortakslaust um alla lánþega eða eldri lánasamninga. Sú réttaróvissa sem þannig virðist hafa skapast, sem einnig birtist í gagnrýni við meðferð málsins á Alþingi, kallar á að æðsti dómstóll þjóðarinnar skeri endanlega úr um þetta álitaefni. Höfundur er löglærður fulltrúi hjá lögmannsstofunni Sævar Þór & Partners
Við stofnun fyrirtækja beinist athygli stofnenda gjarnan fyrst og fremst að viðskiptahugmyndinni sjálfri, fjármögnun rekstrarins og því að koma starfseminni af stað. Einnig þarf að ganga frá ákveðnum formlegum atriðum, svo sem skráningu félags og gerð samþykkta. Í þessum undirbúningi fær þó oft minni athygli hvernig samstarfi hluthafa verður háttað til lengri tíma. Reynslan sýnir hins vegar að skýr rammi um réttindi og skyldur hluthafa getur skipt verulegu máli fyrir stöðugleika og farsælan rekstur félags. Þegar fleiri en einn aðili stendur að rekstri fyrirtækis er ekki óalgengt að mismunandi sjónarmið komi upp um stefnu, fjárfestingar eða daglega stjórnun. Ef slíkar aðstæður koma upp án þess að skýr rammi sé til staðar getur ágreiningur fljótt orðið til vandræða. Af þeim sökum hefur hluthafasamkomulag í auknum mæli orðið hluti af vönduðum undirbúningi við stofnun og rekstur félaga. Hvað er hluthafasamkomulag? Hluthafasamkomulag er samningur milli hluthafa þar sem þeir setja sér reglur um samstarf sitt og hvernig þeir hyggjast fara með réttindi sín innan félagsins. Efni slíks samkomulags getur verið mjög mismunandi og er yfirleitt sniðið að aðstæðum hvers félags fyrir sig. Algengt er að samkomulag fjalli um hvernig atkvæðisrétti skuli beitt á hluthafafundum, hvernig skipa skuli stjórn félagsins eða hvaða reglur gildi ef hluthafi hyggst selja hlut sinn. Þá er einnig algengt að samkomulag kveði á um forkaupsrétt annarra hluthafa eða ákveðið ferli sem fylgja skuli ef ágreiningur kemur upp milli eigenda. Markmiðið er í grunninn að skapa ákveðnar leikreglur sem stuðla að fyrirsjáanleika og skýrari samskiptum milli hluthafa. Samspil við lög og samþykktir félags Samþykktir félags eru formlegt skjal sem setur grunnreglur um starfsemi þess og eru jafnframt opinberar. Hluthafasamkomulag hefur hins vegar aðra stöðu, þar sem það er fyrst og fremst samningur milli þeirra hluthafa sem að því standa. Í íslenskum rétti eru ekki sérstök lagaákvæði sem fjalla sérstaklega um hluthafasamkomulag. Af því leiðir að það byggist að meginstefnu á almennum reglum samningaréttar. Samkomulagið bindur því aðila þess innbyrðis, en hefur ekki endilega bein réttaráhrif gagnvart félaginu sjálfu nema það sé sérstaklega aðili að samningnum. Ef upp kemur ágreiningur vegna slíks samkomulags verður úrlausnin því yfirleitt byggð á reglum um vanefndir samninga fremur en reglum félagaréttar. Dæmi úr rekstri fyrirtækja Til að skýra betur hagnýtt gildi hluthafasamkomulags má nefna dæmi úr rekstri fyrirtækja. Hugsum okkur til dæmis tvo aðila sem stofna saman lítið fyrirtæki og eiga hvor um sig helming hlutafjárins. Fyrirtækið gengur vel fyrstu árin en síðar kemur upp ágreiningur um hvort ráðast eigi í frekari fjárfestingar eða selja hluta starfseminnar. Ef engar reglur eru til staðar um hvernig slík ágreiningsmál skuli leyst getur félagið lent í pattstöðu þar sem hvor hluthafi getur stöðvað ákvarðanir hins. Hluthafasamkomulag getur í slíkum tilvikum kveðið á um hvernig bregðast skuli við slíkri stöðu, til dæmis með ákveðnu sáttameðferðarferli eða ákvæðum um kaup annars hluthafans á hlut hins. Í öðru tilviki má hugsa sér fyrirtæki þar sem þrír hluthafar standa að rekstri. Einn þeirra ákveður síðar að selja hlut sinn til utanaðkomandi fjárfestis. Ef engar reglur eru um slíkt getur nýr eigandi komið inn í félagið án þess að hinir hluthafarnir hafi haft nokkuð um það að segja. Með hluthafasamkomulagi er hins vegar hægt að tryggja forkaupsrétt annarra hluthafa eða setja ákveðin skilyrði fyrir slíkri sölu. Þess ber þó að geta að slík ákvæði geta einnig verið sett í samþykktir félagsins samkvæmt gildandi lögum. Í mörgum tilvikum getur þó verið heppilegt að útfæra þau nánar í hluthafasamkomulagi. Þar gefst svigrúm til að setja ítarlegri reglur um framkvæmd forkaupsréttar, tímamörk, verðmat eða önnur skilyrði sem kunna að skipta máli við sölu hlutafjár. Með slíkri nánari útfærslu er hægt að tryggja skýrari framkvæmd og draga úr óvissu ef til breytinga á eignarhaldi kemur. Slík ákvæði geta því haft verulegt hagnýtt gildi og stuðlað að meiri stöðugleika í eignarhaldi fyrirtækja. Skynsamlegt að huga að samkomulagi snemma Í mörgum tilvikum er skynsamlegt að gera hluthafasamkomulag strax við stofnun félags. Á því stigi hafa stofnendur yfirleitt sameiginlega sýn á reksturinn og auðveldara er að ræða atriði sem gætu síðar reynst viðkvæm. Með því að setja skýrar reglur frá upphafi er hægt að leggja traustan grunn að samstarfi hluthafa. Slíkt getur aukið fyrirsjáanleika, dregið úr hættu á ágreiningi og stuðlað að stöðugleika í rekstri félagsins til lengri tíma. Lokaorð Í íslenskum rétti er ekki gerð krafa um að hluthafar geri með sér hluthafasamkomulag. Það getur þó verið mikilvægt tæki til að skýra samskipti hluthafa og leggja traustan grunn að samstarfi þeirra til framtíðar. Stefán Þórarinsson er Lögfræðingur hjá Sævar Þór & Partners
